قاضى صاعد سپس از شطرنج كه از ابتكارهاى مهمّ هنديان بوده ، بحث كرده وآن را از لحاظ تربيتى يك بازى بسيار مفيد مىشمارد : « . . . زيرا راههاى گريز از دشمنان وغلبه بر ايشان را ياد مىدهد » . نكته‌اى كه در اين قسمت وجود دارد واز لحاظ علوم اجتماعي بسيار مهمّ است ، تفسيري است كه قاضى صاعد از سازمان‌بندى مهره‌ها در بازى شطرنج ارائه داده وسپس با تكيه بر أصل تشابه آن را متشابه يا متناسب با ساختارهاى طبقاتى جامعه هندى وسازمان‌بندى اجتماعي ايشان وصف كرده است . « 1 » به‌طور كلّى قاضى صاعد ، در هنگام سخن گفتن پيرامون ملّت هند ، به عدم معرفت كامل خود نسبت به سير تحوّل علم ، در ميان ايشان اعتراف مىكند واظهار مىدارد كه قسمتى از دانستنيهاى خود ، در باب حكمت عملي واصلاح اخلاق وتهذيب نفوس در ميان ايشان را از كتاب كليله ودمنه فراگرفته است ونيز آن‌طوركه خود ذكر كرده ، قسمت مهمّى از اطلاعات خود در اين زمينه را از كتاب الألوف ، تأليف أبو معشر جعفر بن عمر بلخى ، گرفته است . قاضى صاعد در اين قسمت ، از اهميّت هنديان در زمينهء موسيقى نيز بحث كرده واظهار داشته است كه كتابي در باب أصول ومباني دستگاهها ودر زمينهء آهنگ‌سازى از آثار هنديان به نزد ايشان در اندلس ، راه يافته كه نام آن نافر است ومعناى اين واژهء هندى به‌نظروى ميوه‌هاى فرزانگى است . نافر چنان‌كه در أكثر نسخ كتاب التعريف بطبقات الأمم آمده با « نون » در اوّل ، درست است ؛ نه يافر با « ياء » كه بوعلوان آنرا برگزيده « 2 » وآن واژه با النفير به معناى : بوق وشيپور ، هم‌خانواده است وبا توجّه به توضيح قاضى صاعد ، به‌نظر مىرسد كه أصل آن ساز ، از اختراعات هنديان بوده وهمراه با نام هندى خود به ميان قوم عرب ومسلمانان راه يافته واز طريق ايشان وارد اسپانيا گشته وحتّى به همين معنى در زبان اسپانيولى به

--> ( 1 ) . همين كتاب . ( 2 ) . ص 57 .